Rozpoznać i zrozumieć schematy
Przedstawiona poniżej lista schematów była na przestrzeni ostatnich dwudziestu lat rewidowana i aktualizowana. Krótkie objaśnienie opiera się na pracach Jeffreya E. Younga i Arnouda Arntza. Schematy zostały podzielone na pięć kategorii (nazywanych obszarami): rozłączenie i odrzucenie, osłabiona autonomia i brak dokonań, uszkodzone granice, nakierowanie na innych, nadmierna czujność i zahamowanie.
Pierwszy obszar: rozłączenie i odrzucenie
Ten obszar obejmuje trudności w sferze przywiązania. Należące do niego schematy wiążą się z brakiem poczucia bezpieczeństwa i stabilności w relacjach interpersonalnych. Osoby posiadające silny schemat w tym obszarze nie potrafią nawiązać relacji z ludźmi. Z góry zakładają, że nie można liczyć na innych, na empatię, wsparcie i szacunek z ich strony. Osoby z takim schematem mogą pochodzić z rodziny, w której były traktowane chłodno i odrzucane. Mogło brakować im emocjonalnego wsparcia, w skrajnych przypadkach nawet podstawowej opieki rodzicielskiej. Opiekunowie byli nieprzewidywalni, nie interesowali się dzieckiem lub stosowali przemoc.
1. Opuszczenie/ Niestabilność Więzi. Osoba ta przewiduje, że straci każdego do kogo przywiąże się emocjonalnie. Postaci postrzega jako zawodne i nieprzewidywalne, jeśli chodzi o zdolność lub chęć zaoferowania opieki. Uważa, że wszystkie związki w końcu i tak się rozpadną. Żyje w przekonaniu, że jej partner odejdzie lub umrze.
2. Nieufność/ Skrzywdzenie. Osoba jest przekonana, że każdy ją wykorzysta. Oczekuje, że zostanie skrzywdzona, oszukana, zmanipulowana lub upokorzona.
3. Deprywacja Emocjonalna. Osoba wierzy, że inni ludzie nie zaspakajają należcie jej podstawowych potrzeb, być może nie zrobią tego w cale. Chodzi zarówno o potrzeby fizyczne, jak i o potrzebę empatii, czułości, ochrony, przyjaźni i troski emocjonalnej.
4. Wadliwość/ Wstyd. Osoba czuje się ułomna i zła. Żyje w przekonaniu, że jak tylko inni ludzie lepiej ją poznają, odkryją jej wady. A wtedy nie będą chcieli mieć z nią do czynienia. Dla nikogo nie będzie warta miłości. Są to osoby, które nadmiernie przejmują się oceną innych ludzi. Schematowi zawsze towarzyszy poczucie wstydu.
5. Izolacja Społeczna/ Wyobcowanie. Osoba ma poczucie, że jest odizolowania od reszty świata, inna niż wszyscy i nigdzie nie pasuje.
Drugi obszar: osłabiona autonomia i brak dokonań
Osoby posiadające ten schemat są przekonane, że nie potrafią samodzielnie funkcjonować ani osiągać swoich celów. Często pochodzą z rodziny, w której członkowie trzymali się siebie kurczowo i nie byli w stanie się od niej uwolnić. Są to osoby, które mogły być nadmiernie chronione przez rodzinę, mogło im brakować wsparcia innych ludzi, albo były wielokrotnie zniechęcane do samodzielności.
6. Zależność/ Niekompetencja. Osoba nie czuje się zdolna brać na siebie codzienne obowiązki, nie potrafi samodzielnie funkcjonować. W różnych sytuacjach czuje się zależna od innych. Brak jej pewności siebie, by podejmować decyzje czy próbować czegoś nowego. Czuje się całkowicie bezradna.
7. Podatność na zranienie lub Zachorowanie. Osoba taka jest przekonana, że w każdej chwili może się zdarzyć coś strasznego i nikt ani nic jej przed tym nie uchroni. Obawia się katastrofy zdrowotnej i psychicznej, dlatego podejmuje nadzwyczajne środki ostrożności, by jej uniknąć.
8. Uwikłanie Emocjonalne/ Nie w Pełni Rozwinięte Ja. Osoba nadmiernie angażuje się w relację z jednym opiekunem lub kilkoma. Tego rodzaju fuzja uniemożliwia rozwój własnej, odrębnej tożsamości. Czasami u takiej osoby pojawia się myśl, że w pojedynkę, bez drugiego człowieka nie istnieje. Ma poczucie pustki i nie widzi dla siebie żadnych celów.
9. Porażka. Osoba jest przekonana, że jej osiągnięcia w pracy, edukacji, sporcie czy w innych dla niej obszarach nigdy nie dorównają osiągnięciom kolegów. Czuje się głupia, ograniczona, niedouczona, pozbawiona talentu. Nawet nie próbuje niczego osiągnąć, gdyż jest bezwarunkowo przekonana, że to i tak nic nie da.
Trzeci obszar: uszkodzone granice
Osoby z obszaru tego schematu cechują: nieadekwatne granice, brak poczucia odpowiedzialności, mała tolerancja na frustrację. Mają one trudności z wyznaczaniem sobie realistycznych celów długoterminowych oraz we współpracy z ludźmi. Mogą pochodzić z rodziny, w której nie były w odpowiednim stopniu ukierunkowane lub w której nabyły poczucia wyższości w stosunku do reszty świata.
10. Roszczeniowość/ Wielkościowość. Osoba sądzi, że jest lepsza od innych ludzi i przysługują jej szczególne prawa. Nie musi przestrzegać zwyczajowych reguł życia społecznego ani spełniać oczekiwań otoczenia. Myśli, że może robić to, co chce, nie licząc się przy tym z innymi, a wszystko i tak ujdzie jej na sucho. Zasadniczym wątkiem jest tu władza i kontrola nad sytuacją oraz nad ludźmi. Empatia jest rzadka.
11. Niedostateczna Samokontrola i Samodyscyplina. Osoba nie toleruje frustracji w osiąganiu własnych celów i łatwo się poddaje. Umiejętność tłumienia uczuć i impulsów jest słabo rozwinięta. Zdarza się unikanie wszelkiego dyskomfortu.
Czwarty obszar: nakierowanie na innych
Osoby posiadające schematy z tego obszaru przedkładają potrzeby innych ludzi nad własne, które tłumią. To postępowanie ma im zapewnić miłość i akceptację innych. Zwykle w rodzinie pochodzenia dziecka były obdarzane miłością warunkową. Potrzeby i pozycja rodziców miały pierwszeństwo przed potrzebami dziecka.
12. Podporządkowanie się. Osoba podporządkowuje i poświecą się woli innych, aby uniknąć negatywnych konsekwencji. Może wyrzec się większości własnych potrzeb emocjonalnych. Uważa, że jej pragnienia, opinie czy uczucia są dla innych mało istotne. To bardzo często prowadzi do nagromadzenia tłumionej wściekłości, która w następstwie zostaje wyrażona w nieadekwatny sposób poprzez zachowania bierno-agresywne albo objawy psychosomatyczne.
13. Samopoświęcenie. Osoba dobrowolnie i regularni poświęca własne potrzeby dla innych, których postrzega jako słabszych od siebie. Jeśli podejmuje działania zmierzające do zaspakajania własnych potrzeb zwykle czuje się winna. Przejawia nadmierną wrażliwość na cierpienie innych ludzi. Na dłuższą metę może mieć żal do tych, o których się troszczyła o dla których się poświęciła.
14. Poszukiwanie Akceptacji i Uznania. Osoba poszukuje aprobaty, docenienia, uznania albo podziwu. Robi to kosztem zaspakajania własnych potrzeb. Czasami to wywołuje nadmierne pragnienie wysokiej pozycji, urody i aprobaty społecznej.
Piąty obszar: nadmierna czujność i zahamowanie
Osoby ze schematem tego obszaru tłumią spontaniczne uczucia potrzeby oraz kierują się własnym zbiorem surowych reguł i wartości, kosztem autoekspresji i troski o siebie. Prawdopodobnie w rodzinie pochodzenia dziecka kładziona duży nacisk na osiągnięcia, dążenie do perfekcji i tłumienia emocji. Opiekunowie byli krytyczni, pesymistycznie nastawieni. Chętnie moralizowali, a jednocześnie oczekiwali spełnienia wygórowanych standardów.
15. Negatywizm/ Pesymizm. Osoba zawsze dostrzega negatywną stronę rzeczy, a ignoruje aspekty pozytywne. Wszystko przecież i tak skończy się źle, jeśli nawet teraz układa się dobrze. Taka osoba stale się czymś zamartwia, jest nadmiernie czujna. Często narzeka i nie ma odwagi podejmować decyzji.
16. Zahamowanie Emocjonalne. Osoba ściśle kontroluje emocje i impulsy, ponieważ uważa, że ich wyrażanie zrani innych ludzi lub wzbudzi w niej poczucie wstydu lub opuszczenia czy obniży jej poczucie własnej wartości. Unika więc spontanicznej ekspresji takich emocji, jak złość, smutek i radość. Unika także konfliktów. Często zdaje się odłączona i przesadnie racjonalna.
17. Nadmierne wymagania/ Nadmierny Krytycyzm. Osoba wierzy, że nigdy nie będzie dostatecznie dobra i musi się bardziej starać. Aby uniknąć krytyki, próbuje sprostać niezwykle wygórowanym osobistym standardom. Jest krytyczna wobec samej siebie i wobec innych ludzi. Taka postawa prowadzi do perfekcjonizmu, ukształtowania sztywnych zasad, czasami także do nadmiernego zaabsorbowania czasem i wydajnością. Jednostka płaci za to wysoką cenę, ponieważ nie może czerpać radości z życia, odprężyć się ani utrzymać dobrych relacji z ludźmi.
18. Bezwzględna Surowość. Osoba uważa, że każdy powinien być surowo karany za swoje błędy. Jest agresywna, nietolerancyjna i niecierpliwa. Nie wybacza błędów. Nie bierze pod uwagę okoliczności ani uczuć tego, kto popełnił błąd.
Do zrobienia:
• Zapoznaj się dokładnie ze wszystkimi schematami. Używając skali od 1 do 6 oceń jakimi schematami się posługujesz.
• Przypomnij sobie niedawną sytuację, gdy przeżywałaś silne emocje. Intensywne odczucia wskazują, że uruchomił się schemat, o czym w szczególny sposób świadczy to, że reagujesz silniej niż inne osoby w takiej samej sytuacji. Co czułaś? Co myślałaś? Jak się zachowywałaś? Czy wyrażało to twoją postawę wobec samej siebie?
• Przećwicz rozpoznawanie schematów. Usiądź w zacisznym miejscu, rozluźnij się. Zamknij oczy i rozpocznij podróż przez wydarzenia ostatnich dni. Pozwól, by w twojej głowie przewijały się obrazy. Przy którym pojawiły się silniejsze uczucia? Która z sytuacji cię poruszyła? Co było bodźcem wyzwalającym? Jaki schemat się uruchomił? Dopuść do siebie obudzone uczucia i pozwól swoim myślom popłynąć do czasów dzieciństwa. Czy pojawiają się jakieś sytuacje, w których w przeszłości doświadczałaś podobnych uczuć? To może być źródło twojego schematu.
Żródło: Bruce A. Stevens, Eckhard Roediger. Emocjonalne pułapki w związku. Jak przełamać negatywne wzorce zachowań? Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. 2018.
